Spółka jawna jest formą współdziałania podmiotów, w ramach której mogą one prowadzić działalność gospodarczą. W niniejszym artykule rozważone zostaną najistotniejsze regulacje dotyczące instytucji spółki jawnej, jak również zalety i wady tego podmiotu.  

Czym jest spółka jawna?

Spółka jawna jest spółką prawa handlowego typu osobowego. Została ona uregulowana w ramach kodeksu spółek handlowych z  wykorzystaniem znacznej liczby przepisów względnie obowiązujących, czyli takich, które wspólnicy w  umowie spółki mogą wyłączyć poprzez odmienne sformułowanie zagadnień nimi objętych. 

Zgodnie z  treścią art. 22 § 1 kodeksu spółek handlowych „spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową.”  

Przedstawiona definicja ustawowa wskazuje, że spółka jawna jest podstawowym typem spółki osobowej prawa handlowego, a pozostałe spółki osobowe zostały uregulowane w taki sposób, że przepisy, które dotyczą ich bezpośrednio, regulują wyłącznie zagadnienia, które mają je odróżniać od spółki jawnej. W pozostałym zakresie przepisy dotyczące spółki jawnej znajdują zastosowanie do innych spółek osobowych. 

Niezwykle ważną cechą spółki jawnej jest fakt, że została ona wyposażona przez prawodawcę w podmiotowość prawną, w związku z czym jest osobnym od swoich wspólników bytem prawnym i działa pod własną indywidualną firmą. Spółka jawna może więc być samodzielnym podmiotem praw i obowiązków. Spółka jawna nie posiada osobowości prawnej i została uregulowana jako osoba ustawowa, o  której mowa w art. 331 k.c., zatem jest ona jednostką organizacyjną niebędącą osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną.  

Przez firmę spółki jawnej zgodnie z treścią art. 43 k.c. w związku z art. 331 k.c. rozumie się jej nazwę. Ponadto stosownie do art. 24 § 1 k.s.h. firma spółki jawnej musi zawierać nazwiska lub firmy wszystkich bądź kilku wspólników oraz dodatkowe oznaczenie – “spółka jawna”, którego dopuszczony w obrocie skrót to “sp.j.”. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby firma spółki jawnej posiadała również inne niewprowadzające w błąd elementy, które mogą np. wskazywać przedmiot działalności spółki. 

Umowa spółki jawnej 

Fundamentem istnienia spółki jawnej jest jej umowa, którą zawrzeć pomiędzy sobą może co najmniej dwóch wspólników. Ustawodawca przewidział dla umowy spółki jawnej formę pisemną pod rygorem nieważności. Przepis szczególny może przewidywać konieczność zastosowania formy szczególnej, tym samym, np. jeżeli przedmiotem wkładu do spółki będzie prawo własności nieruchomości, wymaganą formą będzie forma aktu notarialnego. Umowę spółki jawnej można zawrzeć w formie teleinformatycznej za pośrednictwem systemu S24 prowadzonego przez Ministerstwo Sprawiedliwości. 

Do elementów obligatoryjnych umowy spółki jawnej, które muszą znaleźć się w jej treści należą: 

  1. określenie firmy spółki, 
  2. określenie siedziby spółki, 
  3. wskazanie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika wraz z  określeniem ich wartości, 
  4. określenie przedmiotu działalności spółki, 
  5. określenie czasu działalności spółki, jeżeli jest oznaczony. 

Poza ww. zagadnieniami w umowie spółki jawnej można wskazać również inne postanowienia, które rozbudują jej treść oraz będą łącznie z przepisami k.s.h. stanowiły ustrój zawiązywanej spółki. Postanowienia te mogą dotyczyć, np.: 

  • sposobu prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji, 
  • podziału zysku oraz partycypacji w stratach spółki, 
  • okoliczności dotyczących rozwiązania spółki, 
  • wyłączenia wspólnika od prawa do reprezentacji spółki lub powierzenia prowadzenia spraw spółki jednemu lub kilku wspólnikom z wyłączeniem pozostałych wspólników, 
  • zwolnienia wspólnika od udziału w stratach, przy czym skutek takiego postanowienia ma odniesienie tylko do relacji wewnętrznej pomiędzy wspólnikami i spółką i nie odnosi się do wierzycieli oraz niedopuszczalne jest zwolnienie wszystkich wspólników z udziału w stratach. 

Samo zawarcie umowy spółki jawnej nie przesądza o jej istnieniu. Konieczne jest dokonanie zgłoszenia spółki do Krajowego Rejestru Sądowego za pośrednictwem stosownego formularza KRS-W1 wraz z załącznikami. Warto pamiętać, że spółka jawna rozpoczyna swój byt prawny od chwili jej zarejestrowania w KRS. Tym samym od chwili zawarcia umowy spółki do momentu rejestracji w KRS powstaje sytuacja zawieszenia, kiedy nie można jeszcze mówić o powstaniu spółki. Przepisy k.s.h. opisują jedynie kwestię odpowiedzialności solidarnej wspólników za zobowiązana poczynione na rzecz spółki przed jej zarejestrowaniem, nie regulując jednak innych zagadnień mogących wystąpić w tym czasie. Co istotne nie powstaje żaden twór w organizacji, jak ma to miejsce przy powstawaniu spółek kapitałowych. 

Majątek spółki jawnej oraz podział zysku 

Zgodnie z art. 28 k.s.h. majątek spółki stanowi wszelkie mienie wniesione jako wkład lub nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia. W związku z powyższym wyróżnia się dwa elementy wchodzące w skład majątku spółki jawnej. Wkład wspólników do spółki jest wnoszony przed jej założeniem, natomiast mienie nabyte przez spółkę po jej powstaniu stanowi wynik przedsięwzięć prowadzonych przez spółkę.  

Wkład wspólników spółki jawnej może przybrać postać pieniężną lub niepieniężną, w związku z czym polega przykładowo na: 

  1. Wniesieniu własności określonej sumy pieniędzy, 
  2. Wniesieniu  własności rzeczy lub obciążeniu jej prawem rzeczowym lub obligacyjnym na rzecz spółki, np. wniesienie prawa własności nieruchomości lub maszyn, 
  3. Dokonywaniu oznaczonych świadczeń wspólnika na rzecz spółki. 

Wskazuje się, że wkład wspólnika nie może polegać na prowadzeniu spraw spółki oraz reprezentowaniu jej, gdyż ww. czynności stanowią prawo i obowiązek każdego wspólnika, o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego opracowania. 

Istotne jest również, by dokonując wkładów niepieniężnych wycenić ich wartość w treści umowy spółki, gdyż w razie wątpliwości uważa się, że wkłady wspólników są równe. 

Po ustaleniu charakteru i wysokości wkładów, porozumieniem wspólników warto objąć również zagadnienie podziału zysku i partycypowania w stratach spółki. Zgodnie z przepisami, każdy ze wspólników spółki jawnej ma obowiązek pokrywania strat spółki (o ile obowiązek ten w stosunku do danego wspólnika nie zostanie wyłączony) oraz prawo do partycypacji w zyskach tej spółki – uprawnienie to nie może zostać wyłączone. Sposób w jaki zysk lub straty będą dzielone pomiędzy wspólników powinien zostać uregulowany w treści umowy spółki jawnej. W przeciwnym razie wysokość zysku dzielonego pomiędzy wspólników będzie obliczana w stosunku do wartości ich wkładów do spółki.  

Prowadzenie spraw spółki oraz jej reprezentacja 

Przez prowadzenie spraw spółki będziemy rozumieli te elementy związane z  funkcjonowaniem spółki, które dotyczą jej stosunków wewnętrznych, zaś reprezentacja spółki będzie dotyczyła stosunków zewnętrznych dotykających zagadnień jej występowania w obrocie. 

Co do zasady każdy wspólnik spółki ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentowania, jednak sposób, w jaki uprawnienia te będą realizowane został pozostawiony wspólnikom. W treści umowy spółki mogą oni swobodnie kształtować zasady prowadzenia spraw spółki. Wyjątki od tej zasady przewiduje art. 38 k.s.h., zgodnie z którym: 

  1. nie można powierzyć prowadzenia spraw spółki osobom trzecim z  wyłączeniem wspólników, 
  2. nie można ograniczyć prawa wspólnika do osobistego przeglądania ksiąg i dokumentów spółki oraz zasięgania informacji o stanie majątku i interesów spółki. 

Tym samym nic nie stoi na przeszkodzie, by osoby trzecie reprezentowały spółkę w charakterze pełnomocników lub prokurentów, jednakże tylko wówczas, gdy pozostał przynajmniej jeden wspólnik, który nie został pozbawiony prawa reprezentowania spółki. 

Jeśli wspólnicy nie uregulowali sposobu prowadzenia spraw spółki oraz jej reprezentacji w umowie, zastosowanie znajdą przepisy k.s.h. Zgodnie z ich treścią każdy wspólnik bez uchwały wspólników może prowadzić sprawy należące do zakresu zwykłych czynności spółki. Zaś jeśli przed załatwieniem sprawy nieprzekraczającej zakresu zwykłych czynności, którykolwiek ze wspólników zgłosi sprzeciw, wówczas w celu podjęcia decyzji konieczne będzie podjęcie uchwały wspólników. Ponadto w odniesieniu do czynności nagłych, każdy wspólnik może dokonać nagłej czynności bez uchwały, jeśli jej zaniechanie naraziłoby spółkę na straty. Należy dodać, że do załatwienia sprawy przekraczającej zakres zwykłych czynności wymagana jest zgoda wszystkich wspólników. 

Z kolei jeżeli w treści umowy spółki prawo prowadzenia spółki powierzono tylko jednemu lub części wspólników, to dla załatwienia sprawy należącej do zakresu zwykłych czynności wymagana jest uchwała podjęta przez wspólników mających prawo do prowadzenia spraw spółki. W przypadku załatwienia sprawy, która przekracza zakres zwykłych czynności, uchwałę muszą podjąć wszyscy wspólnicy spółki, w tym ci, którzy zostali wyłączonych od prowadzenia spraw spółki.  

Uchwały są podejmowane jednogłośnie, jednak umowa spółki jawnej może odmiennie regulować tę kwestię. W treści umowy spółki wspólnicy mogą ustanowić reprezentację łączną, uzależniającą skuteczność czynności prawnych dokonywanych w ramach reprezentacji spółki od współdziałania dwóch wspólników lub wspólnika wraz z prokurentem.  

Należności publicznoprawne 

Zawarcie umowy spółki jawnej warunkuje obowiązek uiszczenia podatku od czynności cywilnoprawnych, którego stawka wynosi 0,5% wartości wkładów wniesionych do majątku spółki. 

Dodatkowo wspólnicy mają obowiązek dokonania wpisu spółki do Krajowego Rejestru Sądowego. Koszt takiego zgłoszenia to 500 zł za złożenie wniosku oraz dalsze 100 zł za ogłoszenie o wpisie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. 

Udział kapitałowy w spółce jawnej 

Udział kapitałowy w spółce jawnej to wartość księgowa wyrażona w pieniądzu i  zapisana na koncie wspólnika, która odpowiada wartości rzeczywiście wniesionego przez tego wspólnika wkładu do majątku spółki.  

O ile z treści umowy spółki nie będzie wynikało nic innego, to z tytułu udziału kapitałowego wspólnikowi, niezależnie od tego, czy spółka odniosła zysk czy stratę, przysługują coroczne odsetki w  wysokości 5% tego udziału. Odsetki z tytułu udziału kapitałowego przysługują od rzeczywistej wartości danego udziału, istniejącego w chwili żądania wypłaty odsetek. Powyższe oznacza, że jeżeli wskutek starty poniesionej przez spółkę jawną wkład któregoś ze wspólników uległ zmniejszeniu, to odsetki kapitałowe przysługują od zmniejszonej wartości tego wkładu.  

Zmiany osobowe w spółce jawnej oraz zmiana umowy spółki 

Aby zmiana umowy spółki jawnej była dopuszczalna, treść umowy musi dopuszczać możliwość dokonania jej zmiany. Sama zaś zmiana wymaga zgody wszystkich wspólników spółki jawnej, o ile ci nie uregulują tego postanowienia w inny sposób.  

Zmiana wspólnika spółki jawnej wiąże się z dokonaniem zmiany umowy spółki przy jej wszystkich ww. obostrzeniach i  polega na przeniesieniu przez danego wspólnika ogółu jego praw i obowiązków na inną osobę. Przeważnie będzie ona wymagała zgody wszystkich wspólników i dokonywała się będzie na podstawie umowy sprzedaży, darowizny lub zamiany.  Powyższe implikuje obowiązek dokonania zgłoszenia do KRS spółki w terminie 7 dni od dokonania zmiany. 

Odpowiedzialność za zobowiązania spółki jawnej 

Zagadnienia dotyczące odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki jawnej powstałe od momentu jej wpisu do KRS zostały uregulowane w przepisach bezwzględnie obowiązujących.  

Zgodnie z treścią art. 22 § 2 oraz art. 31 k.s.h. każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Co więcej, wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.  

Zgodnie z tymi przepisami odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania spółki jawnej jest: 

  • osobista 
  • nieograniczona
  • subsydiarna
  • solidarna

Odpowiedzialność osobista oznacza odpowiedzialność całym majątkiem prywatnym wspólnika. Odpowiedzialność nieograniczona przejawia się w fakcie, że wspólnik odpowiada za wszystkie zobowiązania spółki do ich pełnej wysokości. Odpowiedzialność solidarna wyraża się w tym, że wierzyciel spółki może dochodzić całości lub części roszczeń przeciwko każdemu ze wspólników, kilku wspólnikom lub wszystkim wspólnikom. Tymczasem zgodnie z zasadą odpowiedzialności subsydiarnej, zaspokojenie wierzyciela następuje najpierw z majątku spółki, a dopiero gdy taka egzekucja okaże się bezskuteczna, wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólników.  

Szczególną uwagę należy zwrócić na fakt, że zgodnie z art. 32 k.s.h. wspólnik przystępujący do spółki jawnej odpowiada solidarnie za zobowiązania spółki jawnej powstałej przed jego przystąpieniem do spółki. 

Istnieje też szczególny przypadek odpowiedzialności przewidzianej w art. 32 k.s.h., dotyczący sytuacji, gdy wspólnikiem spółki jawnej zostaje przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą lub jednoosobową spółkę handlową typu kapitałowego. Wówczas wspólnik zawierający umowę spółki jawnej z przedsiębiorcą jednoosobowym ponosi odpowiedzialność za zobowiązania powstałe, w związku z prowadzeniem przez tego wspólnika przedsiębiorstwa, przed dniem utworzenia spółki jawnej, do wartości tego wnoszonego przedsiębiorstwa, którą ocenia się według stanu z chwili wniesienia i według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. 

Rozwiązanie spółki jawnej 

Zakończenie bytu prawnego spółki jawnej, zgodnie z wolą wspólników wyrażoną w treści umowy spółki, może odbyć się poprzez likwidację spółki lub w inny sposób określony przez wspólników.  

Spółkę jawną rozwiązuje się w przypadku: 

  1. jednomyślnej uchwały wspólników, 
  2. ziszczenia się przyczyny warunkującej rozwiązanie spółki określonej w umowie spółki jawnej, 
  3. wypowiedzenia dokonanego przez wspólnika lub jego wierzyciela, 
  4. ogłoszenia upadłości spółki, 
  5. śmierci wspólnika spółki lub ogłoszenia jego upadłości, 
  6. rozwiązania spółki przez sąd na żądanie wspólnika w sytuacji, w której pojawią się ważne powody uzasadniające rozwiązanie spółki. 

Rozwiązanie spółki poprzez likwidację wymaga zachowania szeregu procedur, w  tym przeprowadzenia bilansu otwarcia i zamknięcia likwidacji, wyznaczenia likwidatorów, a także obowiązku złożenia wniosku o otwarcie likwidacji do KRS. W związku z powyższym rozwiązanie spółki poprzez brak przeprowadzenia likwidacji wydaje się być korzystniejszą dla wspólników formą, gdyż wówczas procedury są znacznie prostsze. Rozwiązanie spółki bez prowadzenia postępowania likwidacyjnego zwalnia z ww. obowiązków proceduralnych i pozwala wspólnikom na skorzystanie z mniej formalnego sposobu podziału pozostałego majątku spółki. W przypadku likwidacji mamy bowiem obowiązek ściągnięcia wierzytelności spółki i dopiero po tym likwidatorzy mogą przystąpić do upłynnienia majątku spółki.  

Jeżeli wspólnicy nie określili w umowie spółki innego sposobu rozwiązania, rozwiązanie spółki jest prowadzone poprzez likwidację, a sama likwidacja rozpoczyna się z chwilą zaistnienia przesłanki do rozwiązania umowy spółki. Czynności podejmowane w celu rozwiązania spółki jawnej zmierzają do zakończenia działalności spółki, a w związku z tym polegają na ściągnięciu wierzytelności spółki, zaspokojeniu jej wierzycieli, upłynnieniu majątku i jego podziale pomiędzy wspólników. Podział ten następuje zgodnie z treścią umowy spółki, zaś jeśli umowa nie odnosi się do takiej sytuacji, to wkłady wspólników podlegają zwrotowi, a pozostałe składniki majątkowe dzieli się pomiędzy wspólników według ich udziału w zyskach spółki. Rozwiązanie spółki następuje z dniem jej wykreślenia z KRS.  

 

Zalety i wady spółki jawnej 

 ZALETY  

  • Jednokrotne opodatkowanie dochodu
  • Wszyscy wspólnicy są uprawnieni do reprezentowania spółki, o ile nie zostało to wyłączone w treści umowy spółki
  • Nie jest wymagany kapitał zakładowy 
  • Niskie koszty założenia spółki
  • Możliwość prowadzenia uproszczonej księgowości gdy wspólnikami spółki są osoby fizyczne, a wysokość obrotów nie przekracza 2.000.000 euro
  • Możliwość skorzystania ze zwolnienia z VAT
  • Subsydiarny charakter odpowiedzialności wspólnika

WADY 

  • Obowiązek wpisu spółki do rejestru KRS
  • Solidarna odpowiedzialność wspólników spółki za zobowiązania spółki
  • Brak całościowych regulacji prawnych dotyczących spółki cywilnej
  • Konieczność prowadzenia pełnej księgowości, gdy wspólnikiem spółki jest osoba prawna lub gdy przychody z działalności przekraczają 2.000.000 euro
  • Obowiązek sporządzania co roku sprawozdania finansowego i składanie go do KRS-u

Tekst: apl. adw. Bartosz Wiśniewski